Vida, düzgün bir silindirik veya konik yüzey üzerine helisel (eğrisel) olarak açılmış oluklardır. Bu helisel oluklar silindir parça içerisine veya dışına açılabilmekte, silindir içerisine açılan vidalar “SOMUN (NUT/Internal (nut thread))”, silindir dışına açılan vidalar ise “CİVATA (BOLT/External (bolt thread))” olarak adlandırılmaktadır diğer tabiri ile helisel oluklar delik yüzeyinde açılmış ise “İÇ VİDA”, dış yüzeyde açılmış ise “DIŞ VİDA” olarak adlandırılır. Bir civatanın veya somunun, civata veya somun olarak adlandırılabilmesi için vidalarının açılmış olması gerekmektedir. Bu vidalar değişik profillerde ve açılarda açılırlar. Vida ile Civata birbirinden farklı kavramlardır. Vida sadece civataya değil somun, saplama vs.. diğer bağlantı elemanlarınada açılır. Civata ise bu açılmış helisel oluklardan meydana gelir (vidalardan).

Vidanın bulunma tarihçesi uzun yıllar öncesine dayanmaktadır. Milattan Önce (M.Ö) 200 lü yıllarda Tarentum Archytas tarafından icat edilmiştir, Arşimet ise vida prensibini geliştirerek ve suyu yükseltmek için cihazlar oluşturmak için kullanmıştır. Vida dişlerindeki standardizasyon eksikliği problem olmaya başlayınca bu sorunların üstesinden gelmek için “Joseph Whitworth” İngiltere’de atölyelerden vida numunelerini toplayarak iki öneri sunmuştur.

Bu iki öneri:

1. Dişlerin oluşturduğu açının 55 derecede standardize edilmesi gerektiği
2. İnç başına diş sayısı (bir parmaktaki diş sayısı), çeşitli çaplar için standart hale getirilmelidir

1864’te Amerika’da, William Sellers, farklı çaplar için 60 derecelik bir diş şeklini ve diş dereceleri temeline dayalı farklı bir standart önermiştir ve UNC-UNF serisi dişler bu şekilde doğmuştur.

Avrupa’ da ise metrik diş standardize edilmiştir. Alman Loewenherz’in 53 derece 8 dakika ve İsviçreli Thury parçacığı 47.5 derecelik bir açıyla bir vida dişi açısı oluşturulmuştur.  Nihayetinde Alman ve Fransızlar metrik standardı geliştirdiler ve dişler arasındaki açıyı 60 derece olarak standardize ettiler.

Vidayı Tanımlayan Ölçüler

Diş üstü Çapı (Nominal Diameter)/(Major Dia)

Diş dibi Çapı (Minor Dia)

Diş Yüksekliği (Thread height)

Böğür Çapı (Pitch Diameter)

Adım (Pitch)

Diş Üstü Genişliği

Diş Dibi Genişliği

Böğür Çapı:  Bir dişin diğer diş ile çalışan yüzeyidir yani yuvarlanma ve kayma bu yüzeyde gerçekleşir. Baskı bu yüzeyde meydana gelir ve diş diğer dişi çevirmeye bu yüzeyde çalışır.

VİDA (Screw) TİPLERİ  / DİŞ (Thread) TİPLERİ

Civata, Somun, Boru, Pnomatik devreler, Hidrolik devreler vs… kullanılan diş tipleri çeşitlidir. Bu diş tipleri kullanılan yere göre farklılık göstermektedir aynı zamanda galvanizli mi kullanılacağı, siyah mı olacağı veya paslanmaz dişli mi kullanılacağı yine kullanılacak olan yerin durumuna göre kullanacak olan kişiye bağlıdır. Vidalar döndürme yönüne göre (Civata başından bakıldığında, saat ibresi yönü veya saat ibresi tersi yönü) sağ helis veya sol helis olarak tanımlanır (sağ diş veya sol diş). Helis sağa doğru tırmanıyorsa sağ helis, sola doğru tırmanıyorsa sol helistir. Peki bazı vidalar neden sol helis (sol diş/vida) olarak yapılır? Sol helis vidalar vantilatörlerde, fan pervanelerinde, pompa çarklarında dönüşün aksi yönünde sıkma yapılabilmesi, gevşememesi için yapılırlar.

Sol vida gösterimleri şu şekilde olmaktadır:

Metrik Normal-Sol Diş Vida: M20 -LH (left-handed)

Trapez Diş-3 Ağızlı-Sol Diş  Vida: Tr60x15PS-LH (left-handed)

Buradaki “LH (Left Helix/left-handed )” sol helis vida anlamını taşımaktadır.

Vidaların kısa zamanda sökülüp -takılması gereken yerlerde çok ağızlı vidalar kulanılır. Tek ağızlı, iki ağızlı veya çok ağızlı vidalar mevcuttur. İki ağızlı bir vida bir tam tur çevrildiğinde tek ağızlı vidaya göre 2 kat daha fazla yol alır.

Vida çekmede kullanılan aletler; Kılavuz ve Pafta’ dır. Kılavuz deliğe vida açmada, Pafta saplama vb. erkek parçaya vida açmaya yarar.

DİŞLER: Metrik (ISO) üçgen vida, wihtworth üçgen vida, kare, trapez (Trapez diş açısı 30 derecedir), testere, yuvarlak, ağaç ve sac vidaları , boru / hidrolik / pnomatik ekipmanlar için BSP (Düz Diş), boru/hidrolik/pnomatik ekipmanlar için BSPT Konik diş, UNC,UNF, olarak çeşitlere ayrılır (UNF nin parmakta ki diş sayısı UNC ye göre daha fazladır).

Vidalar; Profillerine göre ve Ölçü Sistemlerine göre çeşitlendirilirler (vida/diş simgeleri yanlarında verilmiştir).

Profillerine Göre Vida Çeşitleri:

1) Üçgen Profilli Vidalar (M)

2) Kare Profilli Vİdalar (Kr)

3) Trapez Profilli Vidalar (Tr)

4) Testere Profilli Vidalar (Te)

5) Yuvarlak Profilli Vidalar (Yv)

Ölçü Sistemine Göre Vida Çeşitleri:

1) Metrik Vidalar (M)

2) Whitworth Vidalar (W)

 ISO : Metric (International Organization for Standardization)

UNC: Unified Coarse Threads (WHITWORTH)

UNF: Unified Fine Threads (WHITWORTH – UNIFIED)

UNEF – Unified National Extra Fine

UNS – Unified National Special

UNR – Unified National Round (round root)

BSP: British Standart Pipe (BSPP ve BSPT)

NPT: National Pipe Taper

ADIM (HATVE) (P) (PITCH): Metrik sistemde adım bir civatanın, saplamanın, somunun vs… bir tam tur çevrildikten sonra almış olduğu mesafe, yoldur veya bir civata, somun  üzerindeki dişlerde, bir diş dolusu ile bir diş boşluğu arasındaki mesafedir. İnç sistemde ise adım, bir parmakta ki (25.4 mm’ de) diş sayısıdır. Adımlar diş taraklarıyla veya kumpaslarla kontrol edilirler.

G1-1/4 yani GAS Diş (BSPP) için diş tarağında 11G5/8 olan tarak dişlere oturur, 11G 1 parmaktaki/ 1 inçteki diş sayısı 11 ad olan diş sayısını gösterir, diş tarağında 11G nin yanında yazan G 5/8 ise Whitworth Kaba Diş Standardında 5/8″ de de 11 diş olduğunu göstermektedir. Diş tarağında 18G 5/16 yazdığında 18 diş hem oturtacağınız dişlerdeki diş sayısını veriyor hemde W 5/16″ Whitworth dişte de 18 diş kullanıldığını göstermektedir.

NOT:   (1” = 1 İnç = 1 PARMAK) : 25,4 MM’DİR.

CİVATALARDA MUKAVEMET: Civatalar üzerinde gösterilen rakamlar o civatanın mukavemet/dayanım sınıfını göstermektedir. Yani 4.8, 5.8, 6.8, 8.8, 10.9, 12.9 vs… İlk sayı 100 ile çarpılırsa Çekme mukavemeti/ gerilmesi bulunur, Akma mukavemeti/gerilmesi için ise ilk sayı x ikinci sayı x 10 ile bulunur. Örnek: 6.8 civata için Çekme Mukavemeti/Gerilmesi :   6×100= 600 N/mm2 Akma mukavemeti/Gerilmesi :    6 x 8 x10 = 480 N/mm2   1 Kg = 9.81 Newton’dur. Yaklaşık olarak 10 Newton (N) diyebiliriz.   Çekme Mukavemeti/Gerilmesi : 6×100= 600 N/mm2‘ yi  10 N/mm2′ ye böldüğümüzde 6o kg/mm2 olarak bulunur. Akma mukavemeti/Gerilmesi : 6 x 8 x10 = 480 N/mm2‘ yi  10 N/mm2′ ye böldüğümüzde 48 kg/mm2 olarak bulunur. Çekme Mukavemeti: Malzemenin iki ucundan çekilerek kopma sınırına kadar getirilip kopmadan önceki gerilme miktarı çekme mukavemetini verir. Akma Mukavemeti: Malzemenin elastiklik sınırından sonra şekil değişikliği ile uzamaya başlaması ile kalıcı deformasyon sağlayan değeridir.  

  1)     METRİK Üçgen Vida (Diş) : Metrik dişin diş açısı (tepe açısı) 60°’dir. Metrik vidalar kalın ve ince diş olmak üzere 2 tiptir. Sızdırmazlık değil de bağlantı yapılacaksa Metrik diş kullanılır. Metrik diş “M” harfi ile gösterilir ve M8, M10, M12 şeklinde adlandırılır (M:Anma çapını ifade eder). Ölçüleri milimetre cinsindendir. Her vidanın bir de adımı vardır ve standarttır yani M20’in adımı 2,5 mm’dir fakat M20 ince diş vidanın adımı 2 mm’dir. İnce diş vidalar normal vidalara nazaran daha fazla diş bulundurduğundan sarsıntılarda yerinden çıkması daha zor olur. Metrik İnce Diş Vida gösterimi şu şekildedir: M20x2 : M20 vida dış çapını, 2 ise adımını göstermektedir.

METRİK KALIN/KABA DİŞ

Metric Threads – Coarse Thread Pitches

NOT: Kılavuz matkap çaplarıda tabloda belirtilmiştir.

METRİK İNCE DİŞ

Metric Threads-Fine Thread Pitches

NOT: Kılavuz matkap çaplarıda tabloda belirtilmiştir.

2)     WIHTWORTH Üçgen Vidalar (BSW): Wihtworth dişin diş açısı 55°’dir.  Wihtworth vidalar 3 tiptir. Kalın diş, ince diş ve Wihtworth boru vidalarıdır. Dişler arasında çok az boşluk olduğundan sızdırmazlık istenen yerlerde Metrik diş yerine Wihtworth dişli vidalar kullanılırlar. NOT: Treads Per Inch (TPI) : inç başına düşen diş sayısı (Bir parmaktaki diş sayısı) (Pitch: Adım)   NOT: Kılavuz matkap çaplarıda tabloda belirtilmiştir.

3)     BSP Diş (British Standart Pipe) (İngiliz Boru Standardı):  BSP diş;  BSPP ve BSPT  olmak üzere 2 çeşittir.

A)    BSPP ( (G) Gaz Diş Düz) (British Standart Pipe Paralell) :         BSPP (British Standart Pipe Paralell) düz diş olarak, BSPT (British Standart Pipe Taper) konik diş olarak adlandırılır. “G” harfi ile gösterilir, diş açıları 55° dir. Örnek: G3/8”, G1/2” vb. BSP yani dişleri birbirine düz(paralel) olan vidalarda sızdırmazlık için civata karşı tarafa sonuna kadar sıkılır ve arada bakır pul vb. malzemeler bulundurulur. Konik dişlerde ise bu durum farklıdır.

Treads Per Inch (TPI) : inç başına düşen diş sayısı (Bir parmaktaki diş sayısı) (Pitch: Adım)

NOT: Kılavuz matkap çaplarıda tabloda belirtilmiştir.

  B)    BSPT ( (R) Gaz Diş Konik) (British Standart Pipe Taper) : BSPT diş açısı 55° dir. Boru vidası ile Wihtworthvida arasında parmaktaki diş sayıları farkı vardır. Boru vidasında 1 parmaktaki (Inç’teki) diş sayısı Wihtworth vidadan fazladır. Boru vidası “R” harfi ile gösterilir ve R3/8”, R1/2”, R3/4” şeklinde adlandırılır. BSPT yani dişleri birbirine konik olan vidalarda civata karşı tarafa sonuna kadar koniklikten dolayı sıkılamaz, sızdırmazlık için teflon bant, keten veya sıvı sürülür (sızdırmazlık sıvısı). BSPT diş ile örneğin dirseği yerine sıkarken istediğimiz yerde pozisyonlama yapabiliyoruz yani dirseğin yukarıda mı aşağıda mı sağda veya solda mı duracağını ayarlayabiliyoruz. Bu dişler 1/16 oranında konik yapılırlar. NOT:  1”, 2″, 3″ gibi büyük çaplarda sızdırmazlık için “KETEN”,  3/8,” 5/8″ gibi küçük çaplarda sızdırmazlık için “TEFLON BANT” kullanılır.   NOT: Kılavuz matkap çaplarıda tabloda belirtilmiştir.

R (BSPT) – British Standard Taper Pipe Threads, External (Dış Konik)
Rc (BSPT) – British Standard Taper Pipe Threads, Internal (İç Konik)
Rp or G (BSPP) – British Standard Pipe (Parallel) Threads (Düz-Paralel)

  4)     NPT Boru Diş (National Pipe Taper) (Amerikan Konik Diş) : NPT dişlerin diş açısı 60°’dir. Boru vidası aslında Wihtworth üçgen diştir. Sanayide Boru dişi olarak adlandırılırlar. NPT dişler sadece Konik olarak üretilirler. Sızdırmazlık için teflon bant, keten veya sıvı sürülür (sızdırmazlık sıvısı). NPT diş ile örneğin dirseği yerine sıkarken istediğimiz yerde pozisyonlama yapabiliyoruz yani dirseğin yukarıda mı aşağıda mı sağda veya solda mı duracağını ayarlayabiliyoruz. Bu dişler 1/16 oranında konik yapılırlar. NOT:  BSPT ve NPT diş farklıdır. Biri 55° diğeri 60° dir.

 NPT KONİK DİŞ:

NOT: Treads Per Inch (TPI) : inç başına düşen diş sayısı (Bir parmaktaki diş sayısı) (Pitch: Adım)

NOT: Kılavuz matkap çaplarıda tabloda belirtilmiştir.

  BSPT-NPT tablolarından da görüldüğü gibi, 1/8″, 1/4″, 3/8″  vs… dişlerin parmaktaki diş sayıları birbirlerinden farklıdır. Yukarıda belirtildiği üzere BSP Diş BSPP ve BSPT olarak ikiye ayrılır. Aşağıda NPT ve BSP diş farkları tablo olarak gösterilmiştir.

Diğer Diş Tipleri Tabloları

Rev9