Vida Nedir? Vida Tipleri (Diş Tipleri) Nelerdir?

| 14 Şubat 2012 | 110 Replies

VİDA (SCREW) NEDİR?

Vida, düzgün bir silindirik veya konik yüzey üzerine helisel (eğrisel) olarak açılmış oluklardır. Bu helisel oluklar silindir parça içerisine veya dışına açılabilmekte, silindir içerisine açılan vidalar “SOMUN (NUT/Internal (nut thread))”, silindir dışına açılan vidalar ise “CİVATA (BOLT/External (bolt thread))” olarak adlandırılmaktadır diğer tabiri ile helisel oluklar delik yüzeyinde açılmış ise “İÇ VİDA”, dış yüzeyde açılmış ise “DIŞ VİDA” olarak adlandırılır. Bir civatanın veya somunun, civata veya somun olarak adlandırılabilmesi için vidalarının açılmış olması gerekmektedir. Bu vidalar değişik profillerde ve açılarda açılırlar. Vida ile Civata birbirinden farklı kavramlardır. Vida sadece civataya değil somun, saplama vs.. diğer bağlantı elemanlarınada açılır. Civata ise bu açılmış helisel oluklardan meydana gelir (vidalardan).

Vidanın bulunma tarihçesi uzun yıllar öncesine dayanmaktadır. Milattan Önce (M.Ö) 200 lü yıllarda Tarentum Archytas tarafından icat edilmiştir, Arşimet ise vida prensibini geliştirerek ve suyu yükseltmek için cihazlar oluşturmak için kullanmıştır. Vida dişlerindeki standardizasyon eksikliği problem olmaya başlayınca bu sorunların üstesinden gelmek için “Joseph Whitworth” İngiltere’de atölyelerden vida numunelerini toplayarak iki öneri sunmuştur.

Bu iki öneri:

  1. Dişlerin oluşturduğu açının 55 derecede standardize edilmesi gerektiği
  2. İnç başına diş sayısı (bir parmaktaki diş sayısı), çeşitli çaplar için standart hale getirilmelidir
şeklinde olmuştur ve 1860 yılında bu öneriler İngiltere’ de standart uygulama haline gelmiştir.

1864’te Amerika’da, William Sellers, farklı çaplar için 60 derecelik bir diş şeklini ve diş dereceleri temeline dayalı farklı bir standart önermiştir ve UNC-UNF serisi dişler bu şekilde doğmuştur.

Avrupa’ da ise metrik diş standardize edilmiştir. Alman Loewenherz’in 53 derece 8 dakika ve İsviçreli Thury parçacığı 47.5 derecelik bir açıyla bir vida dişi açısı oluşturulmuştur.  Nihayetinde Alman ve Fransızlar metrik standardı geliştirdiler ve dişler arasındaki açıyı 60 derece olarak standardize ettiler.

Vidayı Tanımlayan Ölçüler

Diş üstü Çapı (Nominal Diameter)/(Major Dia)

Diş dibi Çapı (Minor Dia)

Diş Yüksekliği (Thread height)

Böğür Çapı (Pitch Diameter)

Adım (Pitch)

Diş Üstü Genişliği

Diş Dibi Genişliği

Böğür Çapı:  Bir dişin diğer diş ile çalışan yüzeyidir yani yuvarlanma ve kayma bu yüzeyde gerçekleşir. Baskı bu yüzeyde meydana gelir ve diş diğer dişi çevirmeye bu yüzeyde çalışır.

VİDA (Screw) TİPLERİ  / DİŞ (Thread) TİPLERİ

Civata, Somun, Boru, Pnomatik devreler, Hidrolik devreler vs… kullanılan diş tipleri çeşitlidir. Bu diş tipleri kullanılan yere göre farklılık göstermektedir aynı zamanda galvanizli mi kullanılacağı, siyah mı olacağı veya paslanmaz dişli mi kullanılacağı yine kullanılacak olan yerin durumuna göre kullanacak olan kişiye bağlıdır. Vidalar döndürme yönüne göre (Civata başından bakıldığında, saat ibresi yönü veya saat ibresi tersi yönü) sağ helis veya sol helis olarak tanımlanır (sağ diş veya sol diş). Helis sağa doğru tırmanıyorsa sağ helis, sola doğru tırmanıyorsa sol helistir. Peki bazı vidalar neden sol helis (sol diş/vida) olarak yapılır? Sol helis vidalar vantilatörlerde, fan pervanelerinde, pompa çarklarında dönüşün aksi yönünde sıkma yapılabilmesi, gevşememesi için yapılırlar.

Sol vida gösterimleri şu şekilde olmaktadır:

Metrik Normal-Sol Diş Vida: M20 -LH (left-handed)

Trapez Diş-3 Ağızlı-Sol Diş  Vida: Tr60x15PS-LH (left-handed)

Buradaki “LH (Left Helix/left-handed )” sol helis vida anlamını taşımaktadır.

sag el

Vidaların kısa zamanda sökülüp -takılması gereken yerlerde çok ağızlı vidalar kulanılır. Tek ağızlı, iki ağızlı veya çok ağızlı vidalar mevcuttur. İki ağızlı bir vida bir tam tur çevrildiğinde tek ağızlı vidaya göre 2 kat daha fazla yol alır.

Vida çekmede kullanılan aletler; Kılavuz ve Pafta’ dır. Kılavuz deliğe vida açmada, Pafta saplama vb. erkek parçaya vida açmaya yarar.

 

DİŞLER: Metrik (ISO) üçgen vida, wihtworth üçgen vida, kare, trapez (Trapez diş açısı 30 derecedir), testere, yuvarlak, ağaç ve sac vidaları , boru / hidrolik / pnomatik ekipmanlar için BSP (Düz Diş), boru/hidrolik/pnomatik ekipmanlar için BSPT Konik diş, UNC,UNF, olarak çeşitlere ayrılır (UNF nin parmakta ki diş sayısı UNC ye göre daha fazladır).

Vidalar; Profillerine göre ve Ölçü Sistemlerine göre çeşitlendirilirler (vida/diş simgeleri yanlarında verilmiştir).

 

Profillerine Göre Vida Çeşitleri:

1) Üçgen Profilli Vidalar (M)

2) Kare Profilli Vİdalar (Kr)

3) Trapez Profilli Vidalar (Tr)

4) Testere Profilli Vidalar (Te)

5) Yuvarlak Profilli Vidalar (Yv)

 

Ölçü Sistemine Göre Vida Çeşitleri:

1) Metrik Vidalar (M)

2) Whitworth Vidalar (W)

 

 ISO : Metric (International Organization for Standardization)

UNC: Unified Coarse Threads (WHITWORTH)

UNF: Unified Fine Threads (WHITWORTH – UNIFIED)

UNEF – Unified National Extra Fine

UNS – Unified National Special

UNR – Unified National Round (round root)

BSP: British Standart Pipe (BSPP ve BSPT)

NPT: National Pipe Taper

 

ADIM (HATVE) (P) (PITCH): Metrik sistemde adım bir civatanın, saplamanın, somunun vs… bir tam tur çevrildikten sonra almış olduğu mesafe, yoldur veya bir civata, somun  üzerindeki dişlerde, bir diş dolusu ile bir diş boşluğu arasındaki mesafedir. İnç sistemde ise adım, bir parmakta ki (25.4 mm’ de) diş sayısıdır. Adımlar diş taraklarıyla veya kumpaslarla kontrol edilirler.

NOT:   (1” = 1 İnç = 1 PARMAK) : 25,4 MM’DİR.

CİVATALARDA MUKAVEMET: Civatalar üzerinde gösterilen rakamlar o civatanın mukavemet/dayanım sınıfını göstermektedir. Yani 4.8, 5.8, 6.8, 8.8, 10.9, 12.9 vs… İlk sayı 100 ile çarpılırsa Çekme mukavemeti/ gerilmesi bulunur, Akma mukavemeti/gerilmesi